Văn nghệ sĩ và trí thức TP.HCM khẩn thiết đề đạt không đập bỏ Dinh Thượng Thơ

0
Dinh Thượng Thơ xưa

Ngày 26-5, trao đổi với Tuổi Trẻ, họa sĩ Huỳnh Văn Mười (Uyên Huy), chủ tịch Hội Mỹ thuật TP.HCM, cho biết hiện đã có gần 200 văn nghệ sĩ tại TP.HCM ký vào đơn thỉnh nguyện gửi lãnh đạo TP đề nghị không phá bỏ tòa nhà Dinh Thượng Thơ (Q.1).

Trong đơn thỉnh nguyện, các văn nghệ sĩ ghi rõ tòa nhà cổ Dinh Thượng Thơ số 59-61 Lý Tự Trọng (Q.1) hiện diện ở TP gần 160 năm. Đây là một phần của ký ức và lịch sử phát triển TP.

Cùng với một số công trình cổ khác, tòa nhà đã chứng kiến biết bao tâm tình của những người dân. Ký ức, tâm tình ấy cần được trân trọng, không thể vô cảm như một số người nói rằng: “Luôn có rất nhiều thứ khiến chúng ta phải nuối tiếc nhưng cũng phải tùy vào hoàn cảnh, không phải lúc nào cũng đem tâm tình ra nuối tiếc”.

Dinh Thượng Thơ nay là trụ sở của 2 sở: Thông tin truyền – thông và Sở Công thương TP.HCM

Hơn 40 năm sau năm 1975, có một sự thật đau lòng là nhiều ký ức vật chất có giá trị nghệ thuật hoặc giá trị lịch sử đang bị bức tử nhân danh phát triển, mà lẽ ra chúng cần được bảo tồn bằng tất cả sự trân trọng. Nếu chúng ta không trân trọng quá khứ thì tương lai cũng sẽ đối xử với chúng ta như vậy, kể cả góc độ vật chất lẫn tinh thần.

Do vậy, các văn nghệ sĩ khẩn thiết đề đạt lãnh đạo TP không đạp bỏ tòa nhà Dinh Thượng Thơ và đưa tòa nhà vào danh sách được bảo tồn để lại nghĩa tình của quá khứ và hiện tại cho thế hệ mai sau.

Dinh Thượng Thơ thời Pháp thuộc – Ảnh tư liệu

Họa sĩ Uyên Huy chia sẻ cần phải khẳng định tòa nhà Dinh Thượng Thơ là một di sản. Tòa nhà này có thể không đẹp bằng các tòa nhà UBND TP, Bưu điện TP… nhưng nó có phong cách rõ ràng. Quan trọng hơn, tòa nhà này nằm trong một không gian tổng thể các công trình kiến trúc cổ phải được bảo tồn. Tòa nhà không đưa vào danh mục kiểm kê di tích là thiếu sót của cơ quan chức năng, không thể dựa vào đó để trả lời với dân là sẽ phá bỏ tòa nhà. Các đơn vị tư vấn sẽ đưa ra nhiều cách để làm trụ sở hành chính mà không phải đập bỏ tòa nhà Dinh Thượng Thơ.

Hiện nhiều công trình kiến trúc cổ ở TP đã bị dỡ bỏ, cảnh quan nhiều khu vực cũng bị phá bỏ, nếu đập bỏ thêm thì hồn đô thị Sài Gòn sẽ nhạt phai, chơi vơi. Trong khi TP đang thiếu bảo tàng, nếu giữ lại và sử dụng Dinh Thượng Thơ làm bảo tàng nhỏ rất hay.

Dự kiến ngày 27-5, Hội Mỹ thuật TP sẽ tổng hợp số lượng văn nghệ sĩ ký tên và gửi đơn thỉnh nguyện lên lãnh đạo TP.

Sau hai ngày phát hành bản kiến nghị bảo tồn dinh Thượng Thơ của nhóm trí thức trẻ thông qua mạng xã hội, đã có hơn 3.000 chữ ký bày tỏ ủng hộ.

Lấy tư cách “những người sống và sanh trưởng ở TP.HCM (Sài Gòn), người Việt trong ngoài nước, người nước ngoài yêu thành phố này”, nhóm soạn bản kiến nghị đã “đồng kiến nghị UBND TP.HCM ngưng quyết định phá bỏ dinh Thượng Thơ để xây trụ sở hành chánh”.

Nhóm soạn thảo bản kiến nghị gồm: nhà nghiên cứu khoa học và di sản Nguyễn Đức Hiệp; nhà nghiên cứu di sản, du lịch Tim Doling; chủ tịch Đài di sản Daniel Caune; tổng lãnh sự danh dự Phần Lan Phùng Anh Tuấn và các kiến trúc sư: Ngô Viết Nam Sơn, Sơn Đặng, Cao Thanh Nghiệp, Kevin Doan.

Đây là bản kiến nghị cô đọng, nêu vấn đề xác đáng, có thể nhận thấy sự am hiểu và mức độ tha thiết của những người soạn thảo đang bày tỏ một vấn đề nóng với chính quyền TP.HCM.

Ở góc độ quản lý và bảo tồn, bản kiến nghị nêu rõ: “Cách quản lý di sản và Luật di sản đang có vấn đề nghiêm trọng: việc dinh Thượng Thơ không nằm trong danh sách di tích bảo tồn không phải là lý do phá bỏ.

Nếu vậy những công trình cổ như nhà thờ Đức Bà, Bưu điện… chưa là di tích cũng sẽ bị phá bỏ? Trong khi Singapore diện tích 700km2 có 7.000 công trình, 72 khu vực, tượng đài, di tích được bảo tồn, so với TP.HCM diện tích 2.000km2 chỉ có hơn 100 công trình và di tích”.

Thăm dò ý kiến về Dinh thượng thơ

Về phương diện văn hóa lịch sử, bản kiến nghị vắn tắt đề cập lịch sử hình thành và giá trị của công trình dinh Thượng Thơ qua lịch sử đô thị Sài Gòn:

“Dinh Thượng Thơ được tu sửa như tòa nhà hiện nay vào năm 1882, trước đó từ năm 1865 đã là nơi hành chánh quản lý Sài Gòn và Nam Kỳ, lưu trữ các công văn, công báo, nghị định, hồ sơ hành chánh. Tờ báo quốc ngữ đầu tiên Gia Định Báo cũng được gửi từ đây đi đến tỉnh thành, làng xóm ở Lục tỉnh.

Đã hơn 130 năm, trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm trong lịch sử, tòa nhà dinh Thượng Thơ ở góc đường Đồng Khởi và Lý Tự Trọng vẫn còn sót lại trong khi các kiến trúc lịch sử văn hóa khác như tòa nhà hòa giải, tòa nhà Petrolimex đường Lê Duẩn, xưởng Ba Son đã biến mất”.

Đáng kể nhất là bản kiến nghị đề cập một chi tiết nhất thiết phải lưu ý khi tổ chức TP.HCM thành đô thị thông minh, đó là vấn đề kẹt xe ở khu trung tâm. Nạn kẹt xe sẽ tăng “nhanh đến chóng mặt” khi trụ sở UBND TP.HCM mở rộng.

Từ đó, bản kiến nghị nêu 3 thỉnh nguyện lên UBND TP.HCM:

1. Hủy bỏ phương án của Gensler phá hủy dinh Thượng Thơ. Nếu phải xây dựng trung tâm hành chính thì nên đặt ở vị trí vùng đất mới khác chứ không nên phá hủy kiến trúc lịch sử trong phần lõi trung tâm.

2. Đưa dinh Thượng Thơ và các kiến trúc lịch sử trụ sở UBND, Nhà hát thành phố, Bưu điện và nhà thờ Đức Bà vào diện bảo tồn.

3. Khi tái cấu trúc thành phố, cần tôn trọng và gắn kết với mạng lưới di sản tại trục đường Nguyễn Huệ, Lê Thánh Tôn, trục đường Đồng Khởi, Pasteur, nơi có bảo tàng, nhà hát lớn, dinh Độc Lập, trụ sở UBND, nhà thờ Đức Bà, Thư viện Tổng hợp, công viên Chi Lăng, công viên Bách Tùng Diệp.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Hiệp – thành viên nhóm soạn thảo bản kiến nghị – cho biết: “Khi đưa bản kiến nghị và lấy ý kiến những người quan tâm để góp tiếng nói bảo tồn dinh Thượng Thơ, chúng tôi hi vọng ý kiến của giới chuyên môn về bảo tồn di sản sẽ được thu nhận.

Chính những người ký tên đã thấy được những bài học từ những thành phố khác – những thành phố từng đánh mất giá trị lâu dài để đạt được sự phát triển ngắn hạn nay đã biết bảo vệ để phát triển tốt và bền vững hơn, vừa đạt được lợi ích kinh tế, vừa giữ được giá trị lịch sử văn hóa đặc thù. Mỗi thành phố đều có một căn cước, mất căn cước là mất chính mình”.

Dinh Thượng Thơ: Chứng tích trăm năm giữa Sài Gòn

Nằm ở góc đường Đồng Khởi và Lý Tự Trọng thuộc quận 1, TP.HCM, dinh Thượng Thơ có lịch sử lâu đời từ hồi Pháp đặt chân đến Sài Gòn và chiếm các tỉnh Nam Kỳ.

Dinh Thượng Thơ còn gọi là Bureaux du Directeur de l’intérieur (Văn phòng giám đốc nội vụ, 1863-1891) hay Bureaux du Secrétariat du gouvernement de la Cochinchine (Văn phòng ban thư ký chính phủ Nam Kỳ, 1894-1945) dưới thời Pháp thuộc.

Bản đồ vị trí các cơ sở ở trung tâm Sài Gòn vào năm 1870, 1878 và 1882 cho thấy dinh Thượng Thơ hiện nay có vào khoảng năm 1882 – Nguồn: Tim Doling

Tòa soạn báo quốc ngữ đầu tiên

Dinh Thượng Thơ là cơ quan đầu não quản lý Nam Kỳ thi hành các nghị định, chính sách của chính phủ, chi thâu tài chánh cho các công sở, trả lương cho các công nhân viên, chi phí cho lễ hội, di chuyển, đi xa công tác, phát hành các công báo về các nghị định, quyết định, lập bản báo cáo hàng năm chi thâu tường trình cho thống đốc và Hội đồng quản hạt.

Tờ Gia Định báo, báo quốc ngữ đầu tiên Việt Nam cũng được phân bố từ dinh Thượng Thơ tới các tỉnh thành, làng xã khắp lục tỉnh.

Thời kỳ có nhiều cải cách và phát triển của Văn phòng giám đốc nội vụ là dưới thời giám đốc Noel Pardon, và Béliard từ năm 1881 với mục đích để tăng nguồn thu ngân sách.

Theo đề nghị của giám đốc nội vụ, năm 1887, thống đốc Filippini ra nghị định 439 (ngày 30-9-1887) thiết lập trạm quan thuế ở đảo Phú Quốc, Côn Sơn và giao cho giám đốc thực hiện (Bulletin officiel de l’Annam et du Tonkin 1887).

Ngoài ra các công ty chính phủ độc quyền như công ty rượu (Régie d’Alcohol), công ty thuốc phiện (Régie d’Opium) cũng đem được nhiều nguồn lợi tài chánh.

Tài trợ các nghệ nhân, nghệ sĩ đi Pháp

Theo lệnh của thống đốc Nam Kỳ, Văn phòng giám đốc nội vụ ở dinh Thượng Thơ đã tài trợ các nghệ nhân, nghệ sĩ đi qua Pháp triển lãm các sản phẩm Nam Kỳ, văn hóa, công nghệ và trình diễn hát bội ở Hội chợ thế giới Paris năm 1889; trong đó có ông Trương Minh Ký – nhà giáo và nhà văn quốc ngữ trong giai đoạn đầu (tác phẩm Như Tây Nhựt trình kể lại chuyến đi này).

Trước đó, qua thống đốc Nam Kỳ Le Myre de Viliers, văn phòng giám đốc nội vụ đã tài trợ nhà giáo Trương Minh Ký dẫn các học sinh trong đó có ông Nguyễn Trọng Quản (tác giả Truyện thầy Lazaro phiền – tiểu thuyết quốc ngữ đầu tiên), Diệp Văn Cương (sau này giáo sư trường Chasseloup-Laubat) qua Algier du học.

Năm 1894, nghị định của bộ trưởng thuộc địa Pháp Delcassé đổi tên Bureaux du sécrétériat générale (Văn phòng tổng thư ký) thành Bureaux du sécrétariat du gouvernement (Văn phòng thư ký chính phủ) và thuộc quyền trực tiếp của phó soái Nam Kỳ (sau này là thống đốc).

Khi phó soái vắng mặt, toàn quyền Đông Dương có quyền đề nghị với tổng trưởng chỉ định người thay thế (Bulletin officiel du Ministère des colonies, L. Baudoin (Paris), Imprimerie nationale (Paris), 1894).

Năm 1900, đoàn ca tài tử Nguyễn Tống Triều ở Mỹ Tho được tài trợ từ Văn phòng thư ký chính phủ do ông Nguyễn Hữu Vang dẫn qua Paris để dự hội chợ Paris.

Cấp tiền cho các lễ, hội

Một trong những nhiệm vụ của Văn phòng giám đốc nội vụ là báo cáo chi tiêu, thu nhập tài chính trong các bản tường trình hàng năm cho phó soái hay thống đốc và hội đồng quản hạt.

Các tập san báo cáo của văn phòng giám đốc nội vụ cho ta biết nhiều chi tiết về chi tiêu như bảo trì, bổ dụng, trợ cấp cho nhân viên, các hạt, tỉnh, sinh hoạt lễ lạc, hội chợ …

Ban đầu Văn phòng giám đốc đốc nội vụ tự thiết lập và quản lý nhà in chính phủ (Imprimerie imperiale sau là Imperimerie nationale) trên đường Route National (nay là Hai Bà Trưng).

Nhưng sau này vì tốn kém nên nhà in đóng cửa và khoán lại cho tư nhân in ấn các Tạp chí Nam Kỳ (Bulletin de la Cochinchine) và các công báo.

Văn phòng giám đốc nội vụ ngoài ra còn cấp tiền cho các quận, hạt tổ chức hội trong các ngày lễ (theo Bulletin officiel de la Cochinchine française, Imprimerie nationale, Saigon 1863-1878). Trong các phiên họp của Hội đồng quản hạt, các bản báo cáo về tình hình tài chánh, kinh tế, thương mại, hành chánh ở Nam Kỳ đều phải có.

Nơi cấp bằng sáng chế ở Nam Kỳ

Như đã nói trên, đến cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, Văn phòng giám đốc nội vụ được đổi tên là Sécrétariat du gouvernement de la Cochinchine, hàng năm báo cáo hoạt động của ban thư ký được ghi trong các số tập san vẫn còn lưu trữ ở thư viện quốc gia Pháp như sau: Bulletin du Secrétariat du gouvernement de la Cochinchine (Tập san ban thư ký chính phủ Nam Kỳ, 1891, 1905-1945), Bulletin administratif de la Cochinchine (Tập san hành chánh Nam Kỳ, 1902, Imprimerie coloniale)

Ngoài các báo cáo hoạt động của ban thư ký cho chính phủ Nam Kỳ còn có các báo cáo gởi cho toàn quyền Đông Dương được ghi trong báo cáo hằng năm của chính phủ Đông Dương, Bulletin officiel de l’Indochine française (Tập san chính thức của Đông Dương thuộc Pháp) như năm 1889, tập san được in ở nhà in Imprimerie coloniale, Saigon, có phần riêng về Nam Kỳ (Cochinchine) và Cam Bốt (Cambodia).

Ngoài ra Văn phòng ban thư ký chính phủ ở dinh Thượng Thơ cũng đảm nhiệm nhiệm vụ liên quan đến các luật nghị định ở Pháp.

Thí dụ nghị định ngày 13-3-1911 về cấp bằng sáng chế ở Đông Dương đặt cơ quan văn phòng ban thư ký chính phủ Nam Kỳ (dinh Thượng Thơ) là nơi cấp bằng sáng chế ở Nam Kỳ theo luật sáng chế ở chính quốc năm 1844 và 1902.

Các thí sinh học hàm thụ các trường ở Pháp, sau khi thi tốt nghiệp, bằng được gởi từ Pháp đến dinh Thượng Thơ, nơi đây sau khi đăng ký thí sinh đến nhận.

Trong thời chiến tranh Việt Pháp, dinh Thượng Thơ có một thời gian ngắn là dinh của chính phủ Nam Kỳ tự trị của thủ tướng Nguyễn Văn Thinh thành lập và sau 1954 là bộ nội vụ của chính phủ Việt Nam Cộng Hòa. Và ngày nay là trụ sở của Sở Thông tin – truyền thông và Sở Công thương.

Dinh Thượng Thơ được xây dựng khi nào?

Tòa nhà dinh Thượng Thơ từ năm 1865 đến 1891 thường được gọi là Hôtel de directeur de l’intérieur (Dinh giám đốc nội vụ). Trên bản đồ chi tiết trong trung tâm Sài Gòn cho thấy trước năm 1882, hình dáng tòa nhà rất khác với tòa nhà hiện nay.

Ngân sách chính phủ vào năm 1881 cho ta biết dinh Thượng Thơ được chính phủ trợ cấp tiền bảo trì và thắp sáng, trước khi đại trùng tu vào năm 1882.

Bản đồ vị trí các công sở ở trung tâm Sài Gòn vào các năm 1870, 1878 và 1882 cho ta biết tòa nhà dinh Thượng Thơ ở góc đường rue Catinat (Đồng Khởi) và rue de Lagrandière (Lý Tự Trọng) có hình dáng như tòa nhà dinh Thượng Thơ trong bản đồ năm 1882 (xem hình 1).

Như vậy tòa nhà dinh Thượng Thơ như ta biết ngày nay là chỉ có từ năm 1882 sau khi đã được xây cất lại.

Nguồn: Tuổi Trẻ

LEAVE A REPLY